Er zijn plekken waarvan je voelt dat je ergens bent aangekomen. En er zijn plekken waarvan je voelt dat je ergens in de tijd bent aangekomen.
Matera is van die tweede soort.
Matera ligt in de regio Basilicata in Zuid-Italië en is een van de oudste continu bewoonde steden ter wereld. Hier wonen al negenduizend jaar mensen, langer dan de piramides van Gizeh bestaan, langer dan Rome, langer dan bijna elke andere stad op aarde. En toch hebben de meeste reizigers er nog nooit van gehoord.
Dat verandert op het moment dat je de stad ziet.
Wat zijn de Sassi di Matera?
De sassi, letterlijk “stenen” in het Italiaans, zijn de duizenden grotwoningen die rechtstreeks in de kalkstenen wanden van een ravijn zijn uitgehouwen. Ze vormen twee hoofdwijken: de Sasso Barisano en de Sasso Caveoso. Samen vormen ze een verticaal ecosysteem van huizen, kerken, trappen en steegjes dat zich in de loop van millennia organisch heeft ontwikkeld.
Niemand heeft het ontworpen. Iedereen heeft eraan gebouwd.
De oudste grotten onderaan het ravijn dienden duizenden jaren geleden als schuilplaats. Naarmate de bevolking groeide, werden daarboven nieuwe woningen uitgehouwen, soms rechtstreeks in het dak van de ruimtes eronder. Het plafond van het ene gezin was de vloer van het andere. De hele stad is één doorlopend bouwwerk dat niemand heeft gepland, maar waaraan iedereen heeft bijgedragen.
Wat je ziet als je voor het eerst over de rand van het ravijn kijkt, is overweldigend. Duizenden openingen in de rots, gelaagd van de bodem van de kloof tot het plateau erboven. Elk raam is een kamer die ooit iemands hele wereld was.
De geschiedenis van Matera: van nationale schande tot UNESCO
9.000 jaar onafgebroken leven
De oudste sporen van bewoning in Matera dateren uit het paleolithicum, de Steentijd. Generatie na generatie koos voor dit ravijn, groef dieper en bouwde hoger. Grieken, Romeinen, Byzantijnen, Noormannen: ze kwamen allemaal en lieten hun sporen achter in de steen.
Tussen de 8e en de 13e eeuw hakten Byzantijnse monniken meer dan 150 rotskerken uit de rotswanden, zowel in de sassi zelf als aan de overkant van het ravijn op het plateau van de Murgia. In veel van die kerken zijn nog fresco’s te zien in gedempte, door de eeuwen verbleekte kleuren. Kunst die uit devotie is gemaakt en door de rots bewaard.
Armoede en de 20e eeuw
Aan het begin van de 20e eeuw waren de sassi dichtbevolkt en diep arm. Gezinnen woonden met meerdere generaties in één grotkamer, soms samen met een ezel voor de warmte in de winter. Een in de vloer uitgehakte regenput verzamelde regenwater. Elektriciteit en stromend water waren onbekend.
De schrijver Carlo Levi, in de jaren dertig door Mussolini verbannen naar Basilicata, beschreef wat hij zag als iets buiten de geschiedenis: een wereld die de moderne staat simpelweg nooit had bereikt. Zijn boek Christ Stopped at Eboli bracht de omstandigheden in Zuid-Italië voor het eerst onder de aandacht van het land en de wereld.
1952: wonen in de sassi wordt verboden
In 1950 bezocht de Italiaanse premier Alcide De Gasperi Matera en noemde de stad een nationale schande. Twee jaar later, in 1952, werd een wet aangenomen: binnen tien jaar moesten vijftienduizend mensen worden verhuisd naar nieuwe flatgebouwen op het plateau erboven. Moderne woningen. Stromend water. Elektriciteit. Alles wat de grotstad nooit had gehad.
In de jaren zestig waren de sassi grotendeels leeg. Deuren dichtgemetseld. Steegjes stil. De stad die negentig eeuwen had geleefd, was voor het eerst onbewoond.
De terugkeer
De herstelwerkzaamheden begonnen langzaam in de jaren tachtig. Een handjevol architecten, kunstenaars en voormalige bewoners verzocht om te mogen terugkeren. In 1993 verklaarde UNESCO de sassi tot Werelderfgoed, als een van de eerste plekken in Italië die die status kregen. In 2019 werd Matera uitgeroepen tot Culturele Hoofdstad van Europa.
De stad die zestig jaar eerder wettelijk onbewoonbaar was verklaard, ontving dat jaar miljoenen bezoekers uit heel Europa.
Wat zie je in Matera
Het uitkijkpunt bij het ravijn
Het belangrijkste uitkijkpunt ligt aan de rand van het plateau, recht tegenover de Sasso Caveoso. Vanaf hier zie je de stad als één geheel: duizenden grotopeningen gelaagd in de rotswand, het ravijn diep beneden, het plateau van de Murgia aan de overkant van de kloof. Dit is de foto die je in elke afbeelding van Matera hebt gezien. In het echt is het groter dan je verwacht.
Tip: Kom hier bij zonsopkomst of een uur voor zonsondergang. Het warme licht kleurt de kalkstenen gevels amberkleurig. Midden op de dag is het te fel en te druk.
De rotskerken
Verspreid door de sassi en over het plateau van de Murgia liggen meer dan 150 rotskerken, door Byzantijnse monniken uit de rots gehouwen. Tot de best bereikbare horen de Chiesa di Santa Maria de Idris, rechtstreeks in een rotsformatie midden in de wijk gebouwd, en de kerken op het plateau aan de overkant, bereikbaar via een voetgangersbrug over het ravijn.
Binnen zijn de fresco’s negen tot acht eeuwen oud. De kleuren zijn verbleekt maar nog aanwezig: langgerekte Byzantijnse heiligen in gedempt rood, blauw en oker.
De andere kant van het ravijn
Steek de voetgangersbrug over de Gravina-kloof en loop omhoog het plateau van de Murgia op. Vanaf de overkant zie je de sassi zoals ze bedoeld zijn om gezien te worden: als één geheel uit de rotswand gehouwen, met het ravijn als voorgrond. Dit is het meest filmische perspectief op de stad en het perspectief dat de meeste bezoekers volledig missen.
Het MUSMA: Museum voor Hedendaagse Beeldhouwkunst
Het MUSMA is gevestigd in een voormalige grotwoning en toont werk van Italiaanse beeldhouwers in de authentieke ruimtes van de sassi. De combinatie van hedendaagse kunst en negenduizend jaar oud steenwerk werkt verrassend goed en geeft je een reden om een interieur te verkennen dat anders voor bezoekers gesloten zou zijn.
Praktische reisinformatie
Hoe kom je in Matera
Matera heeft geen treinstation aan een hoofdspoorlijn. De praktischste manieren om er te komen:
Vanuit Nederland: Vlieg naar Bari (luchthaven Puglia), ongeveer 2,5 uur vliegen. Vanaf Bari is Matera 65 kilometer en ongeveer 1,5 uur rijden. Met een huurauto ben je het flexibelst.
“Veel reizigers uit Noord-Europa vliegen naar Bari (Karol Wojtyła Airport). Hoewel een huurauto de meeste vrijheid biedt om de glooiende heuvels van Basilicata te verkennen, is de verbinding tussen Bari en Matera een reis op zich. Voor een authentieke ervaring neem je de smalspoortrein van Ferrovie Appulo Lucane (FAL) vanaf Bari Centrale. Negentig minuten lang tuft de trein door eeuwenoude olijfgaarden en uitgestrekte graanvelden, tot de moderne wereld abrupt plaatsmaakt voor de tijdloze diepten van het ravijn.”
Of vlieg naar Napels en rijd 3,5 uur via de kustweg. Zo kun je de Amalfikust en Matera in één roadtrip combineren.
Openbaar vervoer: Tussen Bari en Matera rijden Flixbus en regionale bussen. De reistijd is ongeveer 1,5 uur. Controleer de dienstregeling van tevoren, want de frequentie is beperkt.
Basilicata en het klimaat: als de steen ademt Hoewel Matera vaak bij het naburige Puglia wordt gerekend, ligt de stad stevig in de ruige regio Basilicata. Het klimaat is hier een spel van uitersten. In het hoogseizoen van de zomer (juli en augustus) werkt de kalksteen als een warmteaccu: hij neemt de felle hitte van de dag op en geeft die ’s nachts langzaam weer af. De meteo kan in deze maanden meedogenloos heet zijn. In de winter trekt vaak een zachte mist over de Gravina-kloof, waardoor de sassi een spookachtige, bijna etherische uitstraling krijgen. Voor fotografen is het licht het zachtst in het late voorjaar, als het platteland van Basilicata weelderig groen is voordat de zon het land goud kleurt.
Wanneer ga je
Beste periode: april tot en met juni en september en oktober. Aangenaam warm, niet overvol, het licht is ideaal om te fotograferen.
Vermijden: juli en augustus. Matera is in de zomer extreem heet: de kalkstenen stad neemt de warmte hevig op. Het aantal toeristen is dan op zijn hoogst.
Verrassend goed: november en december. Weinig toeristen, koeler maar aangenaam, de sassi zijn ’s avonds verlicht en bijna leeg. Dan is de stad het meest zichzelf.
Waar slapen
In de sassi zitten inmiddels tientallen hotels en bed-and-breakfasts, rechtstreeks in grotwoningen. Slapen in een grothotel is de meest complete manier om Matera te beleven: je zit er middenin in plaats van er alleen naar te kijken.
Let op: Sommige grothotels liggen diep in de sassi en je moet met bagage een flink eind over kasseien lopen. Controleer vooraf de toegankelijkheid als dat voor jou van belang is.
Budgetoptie: Verblijf in de moderne bovenstad en bezoek de sassi overdag en ’s avonds. Je mist de ervaring van het erin wonen, maar bespaart aanzienlijk.
Een zoet geheim: Torta Materana Zoek tussen het verkennen door even de stille culinaire trots van de stad op. Naast het beroemde knapperige brood van Matera koesteren de inwoners de Torta Materana. Deze traditionele taart, vaak gevuld met zijdezachte banketbakkersroom (crema pasticcera) en een vleugje chocolade, lijkt op de stad zelf: bescheiden aan de buitenkant, maar rijk en gelaagd vanbinnen. Combineer hem met een sterke espresso op een terras aan de Piazza Vittorio Veneto voor het ultieme ‘ergens in de tijd’-moment.
Hoeveel tijd heb je nodig
Minimaal: één nacht, twee volle halve dagen. Je ziet de belangrijkste punten, maar het voelt gehaast.
Ideaal: twee nachten. De eerste dag voor de sassi en de kerken. De tweede dag voor het plateau van de Murgia, de overkant van het ravijn en een rustige avondwandeling nadat de dagbezoekers vertrokken zijn.
Met meer tijd: combineer Matera met Alberobello (de trulli-dorpjes, 1,5 uur ten noorden) of Polignano a Mare (kustplaats op de kliffen, 1 uur ten noorden).
Matera na donker: waarom je na tien uur blijft
“Matera is niet louter een relikwie; het is een levend toneel. Als je door de steegjes loopt, herken je misschien de achtergrond van de populaire Italiaanse serie Imma Tataranni. In die verhalen is de stad niet slechts een decor, maar een personage op zich: koppig, scherp en onbuigzaam. Juist die wrijving tussen de negenduizend jaar oude stilte en de puls van de moderne Italiaanse cultuur geeft Matera zijn unieke, hardnekkige energie.”
De meeste dagbezoekers zijn om zeven uur vertrokken. Wat overblijft is een van de mooiste avondsteden van Europa.
De sassi worden van onderaf aangelicht. De kalkstenen gevels gloeien amberkleurig tegen het donkere ravijn. De steegjes zijn leeg. Het enige geluid is dat van je eigen voetstappen op de kasseien en, ergens in de verte, een kerkklok.
Er is in Matera een bepaald uur, vlak voordat het helemaal donker wordt, waarop het echt moeilijk te geloven is dat je in de 21e eeuw bent. Niet omdat er niets moderns te zien is. Maar omdat de steen het licht opneemt zoals hij dat altijd heeft gedaan. En de schaduwen vallen zoals ze al negenduizend jaar vallen.
Sommige plekken weigeren simpelweg om op te houden buitengewoon te zijn.
Conclusie: waarom Matera op je lijst hoort
Matera is niet het Italië dat mensen zich voorstellen. Geen kustlijn, geen wijngaarden, geen iconische skyline. Het is iets ouders en vreemders dan dat.
Het is een stad die door de eigen overheid is verlaten en door de eigen mensen is teruggewonnen. Een plek die negen millennia menselijk leven in de rots draagt en zich daar totaal niet van bewust lijkt. Een stad die te oud en te vreemd is om als decor te dienen en erop staat het onderwerp te zijn.
Ga je naar Italië voor het vertrouwde, zoals Rome, Florence en de Amalfikust? Ga dan ook naar Matera. Niet als alternatief, maar als tegenwicht.
Het verandert iets in hoe je de andere plekken ziet.
Bekijk onze filmische video over Matera voor een visuele reis door deze buitengewone stad.
Heb je vragen over reizen naar Matera of de regio Basilicata? Laat hieronder een reactie achter.